Đặc điểm gốm Thăng Long thời Lý

Mặc dù chỉ với những chứng cứ rất ít từ thế kỷ XX  nhưng nhiều người tin chắc gốm thời Lý đã có và thậm chí là đẹp. Những cuộc khai quật tại địa điểm 18 Hoàng Diệu - Hà Nội đã cho thấy rằng Thăng Long thực sự là một trung tâm sản xuất gốm rất lớn trong lịch sử sản xuất gốm Việt Nam thời Lý.

Thực tế rằng các nhà nghiên cứu đã gặp không ít khó khăn khi tìm hiểu về gốm sứ thời Lý bởi chúng bị sắp xếp lẫn nhiều với gốm sứ thời Trần. Vậy nên, khi viết chương gốm sứ thời Lý và gốm sứ thời Trần trong tập sách Lịch sử gốm sứ Việt Nam của Viện Khảo cổ học, tác giả bài viết này vẫn phải viết chung là gốm sứ Lý - Trần.

Hiện nay nhờ vào cuộc khai quật tại địa điểm 18 Hoàng Diệu đã đem lại cả một hệ gốm men thời Lý với những món đồ rất đẹp và hoàn hảo. Thậm chí chúng còn được sản xuất tại chỗ như con kê, mảnh khuôn in, mảnh bao nung...Thời Lý đã sản xuất gốm men trắng, gốm men trắng ánh xanh, gốm men ngọc, men xanh lục, men vàng và hoa nâu….

Gốm men trắng thời Lý

  • Gốm men trắng thời Lý có độ trắng mịn và óng mượt và phần nhiều về chất lượng đã đạt tới trình độ sứ. Sự khác nhau giữa gốm trắng Lý và gốm trắng Tống (Trung Quốc) chủ yếu được nhìn nhận qua sắc độ đậm nhạt của màu men hay xương gốm và kỹ thuật chế tác. Đây cũng là đặc điểm khó phân biệt giữa gốm trắng Lý với gốm trắng Tống.
  • Tuy nhiên nếu phân tích hệ thống từ những đồ gốm trắng Lý đích thực, thuần Việt qua đồ án trang trí hình rồng và hoa lá thì chắc chắn người khó tính nhất cũng có thể thấy được đầy đủ và rõ ràng hơn về gốm Lý.
  • Cụ thể là các mảnh bệ tháp sứ trắng trang trí hình rồng và mảnh bệ tháp sứ trang trí hình tiên nữ (Apsara) (tại 18 Hoàng Diệu) là minh chứng sinh động, cho thấy trình độ phát triển rất cao của công nghệ sản xuất đồ sứ trắng thời Lý.
  • Một bằng chứng thuyết phục khác về gốm Lý là trong số đồ sứ trắng Lý tìm được trong Hoàng thành, có những loại như: bát, đĩa, nắp hộp, đài sen…bị méo hoặc cháy do quá lửa, điều này cho thấy chúng được sản xuất tại chỗ.
  • Suy đoán này được khẳng định rõ khi tại các hố ở khu D đã phát hiện hàng nghìn mảnh bao nung gốm cùng nhiều loại con kê, dụng cụ thử men, những đồ gốm lớn bị sống men như chiếc đĩa lớn có đường kính miệng 39,5cm ở hố D5. Những dấu tích này đã khẳng định khả năng có những lò sản xuất gốm thời Lý ở đó, quanh khu vực Hoàng thành Thăng Long.

Gốm trắng xanh thời Lý

  • Thời Lý còn sản xuất loại gốm rất đẹp là gốm “ảnh thanh” (Gốm trắng xanh) (hay gốm trắng có ánh xanh). Trước đây chưa bao giờ có ai nghĩ là ở Việt Nam có sản xuất loại gốm này bởi độ tao nhã và tinh tế của sắc men trắng ánh xanh phủ lên trên những đồ án hoa văn hết sức mềm mại. Loại gốm này vốn là một dòng gốm rất cao cấp của Trung Quốc thời Tống - Nguyên, nó cũng được xuất khẩu sang Nhật Bản, Việt Nam. Giờ đây chúng ta đã tìm thấy những mảnh bát đĩa ảnh thanh Việt Nam có loại hình và hoa văn như gốm trắng. Đó là đóng góp tuyệt vời của gốm Lý.

Gốm men ngọc Lý

  • Gốm men ngọc Lý trước đây cũng là một câu hỏi nữa cho giới nghiên cứu trong và ngoài nước. Bây giờ, chúng ta cũng tìm thấy rất nhiều gồm bát, đĩa trang trí hoa văn in hoa cúc dây như kiểu gốm Tống và nhóm bát, đĩa khắc chìm hoa sen mang phong cách Việt đặc trưng.  Men ngọc Lý phổ biến có màu xanh ngọc sắc đậm, xương gốm trắng đục, đanh mịn và có nhiều điểm khác biệt so với gốm thời Trần về kỹ thuật tạo chân đế.
  • Bằng chứng sản xuất tại chỗ của loại gốm này cũng được khẳng định rõ qua những đồ gốm phế thải, đặc biệt là qua những mảnh khuôn in hoa cúc dây phát hiện được ở hố D6. Hoa văn trên khuôn in này có phong cách như hoa văn trên đĩa men ngọc tìm thấy trong lòng giếng thời Lý ở hố A10 và cả hai đều phản ánh sự ảnh hưởng khá đậm phong cách trang trí hoa cúc dây của gốm Tống có niên đại từ 1090 đến 1096. Gốm men xanh lục Lý (vert glazed), hoa văn trang trí đẹp với các đề tài hoa lá, trong đó có những đồ tinh xảo trang trí hình rồng.
  • Chiếc nắp hộp tìm thấy ở hố A9MR là một tiêu bản đặc sắc, cho thấy sự phát triển đến đỉnh cao của gốm men xanh lục Lý. Nắp có đường kính 18,5cm, ở giữa trang trí nổi hình một con rồng uốn 18 khúc nằm trong vòng tròn, xung quanh là dải văn mây hình khánh với dải đuôi lượn mềm mại, diềm ngoài cùng là dải văn chấm tròn nhỏ. Do được tạo nổi và đan xen là các lỗ tròn trổ thủng, nên men dồn đọng không đều và tạo nên những mảng màu xanh đậm nhạt khác nhau trông rất sinh động. Sự tinh mỹ và cách thể hiện hình rồng trên nắp hộp này tương tự như hình rồng chạm trên đế đá tròn trang trí trên Tháp Chương Sơn (Nam Định) có niên đại Lý (1107).
  • Ngoài ra, gốm men xanh lục còn được trang trí khá nhiều trên đầu ngói ống và các lá đề trang trí hình rồng, một số đĩa bát có in hình hoa cúc. Gốm men vàng Lý có sắc vàng tươi rực rỡ.

Gốm men vàng Lý

  • Cùng với men lục, gốm men vàng Lý cũng đạt tới đỉnh cao mà ta không còn gặp lại sắc độ men như vậy ở các thời sau đó trên đồ gốm. Men vàng thời sau chủ yếu là thấy trên một số loại ngói được dùng trong kiến trúc Hoàng cung thường gọi là Hoàng lưu ly.

Gốm hoa nâu Lý

Gốm hoa nâu Lý là sản phẩm độc đáo và đặc sắc nhất của gốm Việt Nam. Gốm hoa nâu Lý trong Hoàng thành Thăng Long có chất lượng cao, đặc biệt là các loại vò, chậu, thạp trang trí hoa sen, dây lá, ở đây có các loại thạp lớn trang trí rồng . Bên cạnh đó còn có nhiều loại gốm nhỏ như nắp hộp, lọ nhỏ hay bát, đĩa trang trí rồng, hoa sen dây theo lối nền tô men nâu, hoa văn men trắng với đường nét chạm - khắc uốn lượn mềm mại, tinh xảo. Có thể thấy rằng Thăng Long thời Lý là nơi sản xuất đồ gốm hoa nâu đầu tiên và được dùng trước hết trong Hoàng cung.

Với những bằng chứng cụ thể, có thể khẳng định gốm thời Lý đã có một lịch sử phát triển hết sức mạnh mẽ. Qua đó cho thấy tiền đề phát triển dòng gốm sứ Việt Nam sau này cũng như việc nối tiếp, mở rộng nghề gốm sứ là sự phát huy giá trị cốt lõi xưa của dân tộc.

Gốm sứ Bảo Khánh tổng hợp.

Bài viết khác
Sản phẩm bạn vừa xem
Giao hàng toàn quốc Thời gian giao từ 3-6 ngày
Thanh toán dễ dàng Thanh toán khi nhận hàng
Đổi và trả hàng Thời gian đổi trả lên đến 7 ngày